Mısır’da Kurulan Türk Devletleri
Türk tarihi denildiğinde akla ilk gelen coğrafyalar Türkistan (Orta Asya) bozkırları, Anadolu ve Balkanlardır. Oysa Türklerin siyasi ve askeri hâkimiyeti, Nil’in bereketli deltasına kadar uzanmış; Mısır toprakları, yüzyıllar boyunca çeşitli Türk hanedanlarının yönetimi altında kalmıştır. İşte bu yazıda, Mısır’da kurulan Türk devletlerini ele alacağız.
Mısır’da Kurulan Türk Devletleri
- Tolunoğulları
- Akşitler (İhşidiler)
- Eyyubiler
- Memlükler (Kölemenler)
1. Tolunoğulları (868 – 905)
Tolunoğulları, Mısır’da kurulan ilk Türk devletidir. Ahmed ibn Tulun (Abbasi’lerin Mısır’a yolladığı Vali), 868 yılında Fustat’ta (Kahire) kurmuştur. Resmi dili Arapça‘dır.
Not: Bir devlete bağlı beyliklere ”Tevaif-i Mülk” denir. Tolunoğulları ve Akşitler, Abbasilere bağlı bir Tevaif-i Mülk’tü. Sonra bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. Kuruluşu bakımından Gaznelilere benzer.
Mısır’ı bayındır (yaşanılır) hale getirdiler. Sosyal devlet olarak Maristan adı verilen hastaneler kurdular. Bugün hâlâ ayakta olan Tolunoğlu Camii, onun Mısır’a bıraktığı en önemli miraslardan biridir. Kahire’nin kuzeyinde kurduğu el-Katai şehri, başlı başına bir siyasi merkeze dönüştü. Altın para basmışlardır. Bu da devletin zengin olduğunun göstergesidir.
Kendi donanmalarını oluşturmuşlardır. Halkın Arap, Yönetenlerin Türk olduğu Tolunoğulları devleti, güçlü ordusu sayesinde Suriye – Filistin’e egemen olmuşlardır.
Ne var ki 905 yılında Abbasi kuvvetleri bölgeye yeniden hâkim oldu ve Tolunoğulları’na son verdi.
2. Akşitler (İhşidiler) (935 – 969)
Akşitler, Mısır’da kurulan ikinci Türk – İslam devletidir. Muhammed bin Togaç, (Abbasi’lerin Mısır’a yolladığı Vali) 935 yılında Fustat’ta (Kahire) kurmuştur. Kuruluşu bakımından Gaznelilere benzer.
Akşitler’in en önemli özelliği Hicaz’a egemen olan ilk Türk devletidir. Ferganalı Muhammed’e Abbasi Halifesi Er-Razi Billah tarafından El İhşid-Akşit (Beyaz Güneş) unvanı verilmiştir.
Bu devletin de halkı Arap, yönetenleri Türk’tü. Bu yüzden Tolunoğulları gibi uzun ömürlü olmadı. 969 yılında Fatımi Halifeliği’nin Mısır’ı fethetmesiyle Akşit (İhşidi) iktidarı sona erdi.
3. Eyyubiler (1174 – 1250)
Selçuklunun Mısır’a gönderdiği komutanı Selahaddin Eyyubi tarafından 1174 yılında kurulmuştur. Selahaddin Eyyubi ilk kez ”Hadimul Haremeyn” (Mekke-Medine’nin hizmetkarı) unvanını kullanmıştır.
Ordu’su Kıpçak (Kuman) Türkleridir. 1187 yılında Hıttin Savaşı ile Haçlılarla mücadele ederek Kudüs‘ü almıştır. Kudüs’ü geri almasıyla III. Haçlı seferi başlatılmıştır.
Kudüs’ün önemi: 1. 3 dinin kutsal mabed’leri oradadır. 2. Tatlı su kaynakları vardır. 3. Petrol kaynağı bulunur. 4. Jeopolitik olarak dünyanın ortasında sayılır.
Devlet, 1250 yılında Memlük Devleti tarafından yıkılmıştır.
Not: Hicaz’ı yöneten Türk devletleri:* Akşitler * Eyyubiler * Memlükler * Büyük Selçuklu *Osmanlı
Tartışmalı Kısım
* Selahaddin Eyyubi’nin soyu tartışmalı bir meseledir.
İlk görüş: Selahaddin’in soyu Yemen Araplarına dayanır. 758 yılında Azerbaycan’a yerleştirilmişlerdir. Bu dönemde oradaki kürtlerle karışıyorlar ve kürtleşip bundan sonra kürt olarak tanınıyorlar. Daha sonra Mısır’a indiklerinde Selahaddin’in babasından itibaren Türkleşiyorlar. (Selahaddin’in kardeşlerinin ismi Tuğtigin, Börü olması bunu gösterir.)
İkinci görüş: Evet Azerbaycan’a yerleşmiştir ancak Selahaddin Eyyubi etnik kökeni en başından kürttür. Mısır’a indiklerinde Türkleşmeye başlamışlardır.
Üçüncü görüş: Az da olsa Türk olduğunu söyleyen de olmuştur.
* Zeki Velidi Togan, Eyyûbî tarihçisi Prof. Dr. Ramazan Şeşen ve Orta Çağ tarihçisi İbn Haldun ilk görüştedirler.
İlber Ortaylı, Emrah Safa Gürkan, Tufan Gündüz, Orta Çağ tarihçisi İbnü’l-Esîr, Tarihçi İbn-i Şeddad, Osmanlı tarihçisi Ahmed Vasıf Efendi, İngiliz tarihçi Clive Ponting ise ikinci görüştedirler.
Bazı türk tarihçiler ise üçüncü görüşü belirtir.
* Kudüs’ü alan, başarılı bir lider olduğu için Türkler, Kürtler ve Araplar Selahaddin Eyyubi’yi paylaşamamıştır. Tartışmaya girilmemesi için ”Selahaddin Eyyubi çok iyi bir İslam hükümdarıdır.” diye genelleyebiliriz.
Soyu tartışmalı olsa da, Selahaddin Eyyubi’nin Türkleştiği, kurduğu devleti bir Türk devleti gibi yönettiği, ordusunun da Kıpçak Türklerinden oluştuğu için Eyyubiler Türk-İslam Devleti kabul edilir.
4. Memlükler (Kölemenler) (1250 – 1517)
Aybek tarafından 1250 yılında kurulmuştur. Memlükler, kaynaklarda Eddevletü’l Türkiye (Devlet-i Türkiye) şeklinde geçmiştir. Bu isim milliyetçi olduklarını gösterir. Resmi dilleri Türkçe ve Arapçadır.
!! Moğolları durduran TEK Türk devletidir. !!
Moğolların Abbasilere Bağdat baskını olunca, Memlükler 1260 Ayn-ı Calu ve 1277 Elbistan Savaşlarıyla (Kutuz ve Baybars komutasında) Moğolların (İlhanlı Devleti) ilerlemesini durdurmuştur.
Abbasi halifelerini himaye altına alıp korumuşlardır ancak halifelik unvanını kullanmamışlardır.
Not: Veraset sistemi farklı olan tek türk devletidir.
Memlüklerde veraset anlayışı: – Her güçlü emirin sultan olma hakkı vardır.
Bu anlayış ise sık sık taht kavgalarına, sık hanedan değişikliğine yol açmıştır.
Memlük Devleti, Mercidabık – Ridaniye Savaşları ile Osmanlı Devleti (Yavuz Sultan Selim dönemi) tarafından yıkılmıştır. Osmanlı’ya halifelik ise Memlük korumasındaki Abbasilerden geçmiştir.
Heartland Teorisi hakkında ne düşünüyorsunuz?