Katip Çelebi’nin Haritaları: Cihannüma

Osmanlı’nın en büyük ansiklopedisti, bir ömrü bilgiye adayan adam ve Osmanlı’da ilk modern coğrafya atlaslarından birinin mimarı: Katip Çelebi. Onun insanlığa ve Türk tarihine bıraktığı en büyük miraslardan biri, hiç şüphesiz Osmanlı coğrafyacılığında bir milat kabul edilen Cihannüma adlı başyapıttır.

Katip Çelebi Kimdir?

Katip Çelebi, 1609 yılında İstanbul’da dünyaya geldi. Asıl adı Mustafa bin Abdullah olan bu büyük âlim, Osmanlı ordusunda muhasebe katipliği yaptığı için “Katip Çelebi” olarak bilinir. Doğu kaynaklarında Hacı Halife, Batı kaynaklarında ise Hacı Kalfa olarak bilinir. O, Doğu’nun köklü medrese geleneği ile Batı’nın yeni gelişen rasyonalist bilim anlayışını harmanlayan ilk erken modern Osmanlı aydınıdır.

Döneminin olağanüstü bir çok-disiplinli düşünürü olan Katip Çelebi; coğrafya, tarih, sosyoloji, bibliyografya ve denizcilik gibi pek çok farklı alanda eserler kaleme aldı. Hayatı boyunca 20’yi aşkın eser yazdı. 6 Ekim 1657’de, henüz 48 yaşındayken, aniden hayatını kaybetti. (Kalp krizi olarak tahmin edilir.)

Dünyayı Gösteren Ayna: Cihannüma

Kitâb-ı Cihannümâ (Farsçada “Dünyayı Gösteren Kitap” anlamına gelir), Katip Çelebi’nin en önemli ve en kapsamlı eseridir. Yapıt, yalnızca bir coğrafya kitabı değil; dönemin Osmanlı, İslam ve Batı Avrupası bilimsel birikimini tek çatı altında toplayan devasa bir coğrafya ansiklopedisi niteliği taşımaktadır.

Eser, iki ayrı dönemde kaleme alındı:

1. (1648) İlk versiyonda klasik İslam coğrafyası kaynak alınmış; ancak Çelebi, eksiklikleri fark edip Batılı kaynaklara (özellikle Gerardus Mercator ve Abraham Ortelius gibi haritacıların atlaslarına) ulaştıktan sonra eserini tamamen çöpe atıp modern metotlarla yeniden yazmaya karar vermiştir.

2. (1654 – 1657) Cihannüma sadece bir harita albümü değildir; kozmografya (evren bilimi), astronomi ve fiziki coğrafya başlıklarını içeren, şehirlerin sosyal ve ekonomik yapılarını, bitki örtülerini, kalelerini ve insan kaynaklarını anlatan dev bir ansiklopedidir.

Eser, ölümünden yıllar sonra, 1732 yılında İbrahim Müteferrika tarafından Osmanlı matbaasında basıldı ve Türk tarihinde ilk basılı coğrafya atlası unvanını kazandı.

Cihannüma Haritaları

Haritalarda göze çarpan en büyük teknik detay, koordinat sistemlerinin (enlem ve boylam çizgilerinin) ve o dönem için ileri düzeyde kullanılmış olmasıdır. Ayrıca harita kenarlarındaki estetik süslemeler ve barok tarzı kartuşlar, Doğu ve Batı sanatının harika bir birleşimidir.

Cihannüma Hakkında Az Bilinen Gerçekler

1. Yarım Kalan Bir Hikaye: Katip Çelebi’nin ömrü Cihannüma’yı tamamlamaya yetmemiş, eser Asya’nın ortalarında yarım kalmıştır. Ancak yıllar sonra İbrahim Müteferrika, eseri matbaasında basarken kendi yazdığı muazzam eklemelerle (Zeyl) eseri Asya’yı kapsayacak şekilde tamamlamıştır. Cihannüma ise matbaada basılan ilk resimli, astronomik şekilli ve haritalı kitap ünvanına sahiptir. Haritaların basımı için o dönem İstanbul’da özel bakır gravür ustaları istihdam edilmiştir.
   
2. Dünyanın yuvarlak olduğunu savundu: Katip Çelebi, bazı Osmanlı dinî çevrelerinin tepkisine rağmen Cihannüma’da dünyanın küresel şeklini açıkça kabul ederek dönemin Avrupai bilimsel görüşüne sahip çıktı. Bu cesur tutum, 17. yüzyıl Osmanlı düşünce dünyasında son derece sıra dışıydı.
   
3. Kopernik Sistemini Osmanlıya Tanıtan İlk Eser: Katip Çelebi, Cihannüma’da o dönem İslam dünyasında hakim olan Batlamyusçu “Dünya merkezli evren” modelinin yanında, Nikola Kopernik’in “Güneş merkezli evren” teorisinden de bahsetmiştir. Bu modern teoriyi dışlamadan, tarafsız bir şekilde Osmanlı okuyucusuna sunan ilk alim odur.
   
4. Gizemli “Japonya” Detayı: Cihannüma, Osmanlı entelektüel tarihinde Japonya’dan, onun coğrafi konumundan, adalarından ve sosyal yapısından bahseden ilk Türkçe basılı kaynaktır.
   
5. Türkçe’nin coğrafya dili olması: Döneminde Osmanlı bilim çevrelerinde coğrafya eserleri çoğunlukla Arapça veya Farsça yazılırdı. Katip Çelebi, Cihannüma’yı bilinçli olarak Osmanlı Türkçesiyle kaleme alarak bilginin daha geniş kitlelere ulaşmasını hedefledi.
   
6. Avrupalıların Hayranlığı ve Çeviriler: Cihannüma basıldıktan kısa süre sonra Avrupalı diplomatlar ve şarkiyatçılar tarafından keşfedildi. Eserin Latince ve Almanca kısmi çevirileri yapıldı. Eserin bir kopyası Paris’e götürüldü ve Fransızcaya çevrildi. Avrupalılar, bir Osmanlı aliminin kendi kaynaklarını (Mercator ve Ortelius gibi) bu kadar iyi analiz edip sentezlemesine hayran kalmışlardı.

Cihannüma, yalnızca bir coğrafya atlası olarak değil; iki medeniyetin bilgi birikiminin ilk kez gerçek anlamda buluştuğu eşsiz bir köprü olarak tarihe geçti. Osmanlı kartografya geleneğinde Piri Reis’in denizcilik odaklı haritacılığının ardından Katip Çelebi, daha kapsamlı ve evrensel bir coğrafi bakış açısını Türkçe yazına kazandırdı. Bugün Cihannüma’nın el yazmaları başta İstanbul olmak üzere Berlin, Paris, Oxford ve Viyana kütüphanelerinde muhafaza edilmektedir. 1732 basımından kalan nüshalar ise dünyanın pek çok önemli arşivinde yerini korumaktadır.

Kaynaklar:
– Katip Çelebi. Cihannüma. (İstanbul: İbrahim Müteferrika Matbaası, 1732)
– Gökyay, Orhan Şaik, Katip Çelebi: Hayatı, Şahsiyeti ve Eserleri
– İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Coğrafya Literatürü Tarihi
– Wikimedia Commons – Cihannüma Haritaları Koleksiyonu