Köktürk (Göktürk) Devleti

Köktürk Kağanlığı, Türk adını devlet ismi olarak kullanan ilk Türk devletidir. Ötüken merkezli kurulan bu imparatorluk, Türk devlet geleneğini, teşkilatçı yapısını ve yazılı kültürünü zirveye taşımıştır.

I. Köktürk (Göktürk) Devleti

Göktürkler, Hun İmparatorluklarının yıkılmasıyla Asya steplerine yayılan Hun topluluklarından biri olan Aşina kabilesine dayanır. Aşina kelimesi Türeyiş destanında ”kurt” anlamına gelmektedir. Türkistan’da (Orta Asya’da) sınırları en geniş olan ayrıca İslamiyet doğduğunda Orta Asya’da olan Türk devleti, I. Köktürk Devletidir.

Devletin kurucusu Bumin Kağan, başkenti ise Ötüken’dir.

Töles İsyanı

Hun’lar, Avrupa’dan Ötüken’e geldiklerinde orada Avar Devleti vardı. Avarlarda, Töles adında bir isyan çıkıyor ve Avar lideri bu isyanı bastıramıyor. Bumin adında bir demirci bu isyanı bastırıyor. Bumin, lidere kızını sevip evlenmek istediğini söyler, demirci olduğu için kabul edilmeyince Bumin başkaldırır. İsyanı kazanınca Ötüken’de I. Köktürk (Göktürk) Devletini kurar.

Böylelikle Bumin Kağan, Türk adıyla devlet kuran ilk hükümdar olup, İl Kağan unvanını almıştır.

Bumin Kağan, ülkeyi ”Doğu-Batı” yönetimi şeklinde ikiye ayırmış, Batı yönetimini kardeşi İstemi Yabgu‘ya vermiştir. (İkili Teşkilat Yönetimi)

Detay Not: Tapo Kağan, budizmi savunmuş ancak kabul görmemiştir.

Devlet göçebe olduğu için tarım sınırlıydı, Hayvancılık ve Ticaret yapılıyordu. O yüzden İpek Yolu önemliydi. Devletin en parlak dönemi Mukan Kağan döneminde batıyı yöneten İstemi Yabgu, İpek Yolu için Çinlilerle birlik olan Akhunlara karşı Sasani Devleti ile iş birliği yaparak Akhunların yıkılmasında etkili olmuştur. Ardından Bizans ile diplomatik ilişkiler kurarak devletin ticari gücünü zirveye taşımıştır.

Köktürkler, İpek Yolu için; Çin, Bizans, Akhun ve Sasanilerle mücadele etmiştir.

Doğu Köktürk (582-630) ve Batı Köktürk (582-659)

Doğu Köktürk: İşbara liderlik yapmıştır. 630’da Çin egemenliğine girmişlerdir.
Batı Köktürk: Tardu liderlik yapmıştır. Kuzey Afganistan, Kuzey İran ve Keşmir’i geçirip Sasanileri mağlup ettiler. 659’da Çin egemenliğine girmişlerdir.

50 Yıllık Esaret ve Kürşad Ayaklanması (639)

630 yılında Göktürklerin Çin (Tang Hanedanı) egemenliğine girmesiyle başlayan 50 yıllık “Esaret Dönemi”, çok acılı, Türk tarihi açısından oldukça üzücü geçmiştir. Herkesin kabul ettiği birşey var ki, Türkler başkalarının altında yaşamayı kabul etmez, utanç verici bulurlar. Bağımsızlık ve özgürlük için savaşırlar.

Bu dönemde de öyle oldu. Bağımsızlık için sayısız kere isyan edildi. Bunların en önemlisi Kürşad Ayaklanması’dır (İhtilali).

639 yılında, Kürşad ve 39 Türk bağımsızlık için bir plan yapmışlardır. Düzenli dışarıya çıkıp gezen Çin imparatorunu kaçırıp, toprakları ve tüm Türklerin bırakılması karşılığında serbest bırakacaklardı. Böylece Ötüken’de yeni bir devlet kuracaklardı. Ancak o gece şiddetli fırtına nedeniyle plan istenilen gibi olmamıştır.

Yine de bu uğurda 40 Türk, Çin sarayını basmış, şaşırılacak şekilde ilerleseler de başarılı olamamışlardır. Bir rivayete göre hemen orada öldürülmüş bir diğer rivayete göre kafa, kollar ve bacakları 5 ata bağlayıp farklı yöne koşturup Kürşad ve 39 yoldaşının tüm uzuvlarını koparmışlardır. Çin kaynakları bu olaydan ”Chieh-she-shuai” diye, Kürşad’tan ”Ashina Jiesheshuai” diye bahseder. Türk tarihinde ilk kez Nihal Atsız Kür-Şad demiştir.

Kürşad Ayaklanması, Türk tarihindeki ilk bağımsızlık mücadelesi olarak bilinmektedir. Türklerin hürriyet aşkını simgeler.

Bu ayaklanma ağır sonuçlansa da Türkler vazgeçmemiş, önemlilerden Nişufu İsyanı ve en sonunda Kutluk İsyanı ile Kutluk önderliğinde bağımsızlık mücadelesini kazanıp, Ötüken’de II. Köktürk (Göktürk) Devleti’ni kurmuştur.

II. Köktürk (Göktürk) Devleti – Kutluk Devleti

Esaret döneminin ardından 682 yılında II. Köktürk Devletini, Ötüken’de Kutluk Kağan kurmuştur.
Kutluk Kağan devleti tekrar kurduğu için ”İLTERİŞ (derleyen toplayan) unvanını almıştır.”

Dip Not: (Mustafa Kemal Atatürk’te Milli mücadele verip işgale son vermiş, toprağı ve halkı derleyip toparlayıp yeni bir devlet kurmuştur. Atatürk bu yönüyle İlteriş Kutluk Kağan’a benzetilir.)

Kutluk Kağan, 50 yıllık esarete intikam olarak Çin’e 46 sefer düzenlemiştir. (4 sefere ömrü yetmemiştir.) Bu seferler, devlete ekonomik ve siyasi olarak önemli getiriler sağlamıştır.
Kutluk Kağan, danışman olarak Vezir Tonyukuk’u seçmiş, ordu ve diplomasi işlerini ona bırakmıştır. ”Apa Tarkan” unvanı olan Tonyukuk için Almanlar kurucularına benzetip ”Türklerin Bismarc’ı” demişlerdir. Aynı zamanda Vezir Tonyukuk, Türk tarihindeki ilk Vezir ve ilk Tarihçi kabul edilir.

En geniş sınırlara Kapgan Kağan döneminde olmuştur. Bilge Kağan ise kendi döneminde devleti kardeşi Kül Tiginle yönetmiştir. (İkili Teşkilat) Bilge Kağan, Kül Tigin ve veziri Tonyukuk ile birlikte Türk devletini “ebedi” kılmaya çalışmıştır.
İlk Türk alfabesi (Orhun Alfabesi) bu dönemde oluşturulmuştur. Orhun Abideleri (Yazıtları) dikilmiştir.

Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilmiştir. Yazarı Yoluğ Tigin’dir.

Strahlanberg bulmuştur.

Thomsen- Radloff, ilk ”Tengri” kelimesi olmak üzere alfabeyi çözüp, yazıtları çeviriyor.

Türk adının geçtiği ilk metinlerdir. Sosyal devlet olduğu açıkça anlatılır. Yazıtlarda, bir hükümdarın halkına karşı hesap vermesini, geçmişteki hatalardan ders çıkarılmasını (Çin entrikaları) ve “töre”nin önemini anlatır.
3 tarafı Göktürkçe, bir tarafı Çince’dir. Şu anda Moğolistan’dadır.

Ey Türk; üstte mavi gök çökmedikçe, altta yağız yer delinmedikçe, senin ilini ve töreni kim bozabilir?

– Orhun Yazıtları

Posta Teşkilatı kurulan, Yarmak veya Satir denilen para kullanılan ve 12 Hayvanlı Türk takvimi kullanan Köktürk Devletini, 744 yılında Karluklar, Basmiller ve Uygurlar birleşerek yıkmıştır.

Kaynaklar:
– Ahmet Taşağıl, Göktürkler
– Bahaeddin Ögel, İslamiyet Öncesi Türk Kültürü ve Tarihi
– Orhun Abideleri (Birincil Kaynak)
– İlber Ortaylı