Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)
Halifeliğin kaldırılması, 3 Mart 1924’te TBMM’de kabul edilen 431 sayılı kanunla gerçekleşmiştir.
Halifelik, İslam dünyasında Müslümanların lideri ve İslam devletinin başı olarak kabul edilen bir kurumdur. Dört halife döneminden sonra bu unvan Abbasiler’de olmuş, Osmanlı’ya geçişi ise 1517 yılında Yavuz Sultan Selim’in Mısır’ın fethinden sonra I. Selim halifelik makamını da alarak halifelik Türklere geçmiş, 1924 yılına kadar sürmüştür.
Vahdettin’in halife unvanıyla İngilizlere başvurması ve İngiliz harp gemisi HMS Malaya ile İstanbul’dan gizlice ayrılması onun bütün İslam âleminde ihaneti olarak değerlendirilmiş ve İslam imameti için TBMM tarafından yeni bir kişinin seçilip İslam âlemine bildirilmesine karar verilmiştir.
Meclis 19 Kasım 1922 tarihli oturumunda seçime katılan 162 mebustan 148’inin oyu ile Osmanlı Hanedanı üyesi Abdülmecid Efendi’yi halife olarak seçti.
Halifeliğin Kaldırılmasının Nedenleri
- Ulusal Egemenlik ile çelişmesi
- Laiklik önünde engel olması
- Abdülmecid Efendi’nin kendini devlet başkanı gibi görüp, siyasi otorite olarak hareket etmek istemesi
- Yönetimde iki başlılık oluşması
- Dış güçlerin halifeyi kullanarak ülke işlerine karışmaya çalışması
- Diğer devletlerin iç işlerine karışmamak
- Rejim karşıtlarının sığınabileceği makam olması
- Halife’nin ödeneğinin arttırılma talebi
- Hintli lider İmam Ağa ve Afgan lider Emir Ali’nin halifelikle ilgili İsmet İnönü’ye gönderilen mektup
İsmet İnönü’ye Gönderilen Mektup
24 kasım 1923’te gönderilen mektupta Türkiye’nin başı olarak halife görülüyordu ve halifeliğin kaldırılmaması isteniyordu. Cumhuriyeti ilan eden Hükümet bunu iç işlerine karışma olarak yorumladı; her türlü dış müdahale, Türk egemenliğine hakaret ve devlet güvenliğine tehdit olarak kabul edildi. Daha da önemlisi bu mektup muhalif gazetelerden Tanin ve Tasvir-i Efkar’da yayınlandı. Bu da halifeliğin kaldırılma sürecini hızlandırdı.
Mektuptan alıntı;
”…talep etmek istediğimiz şey, alem-i İslam’ın riyaset-i diniyesinin Şeri şerife göre tam ve kamil olarak muhafazasından ibarettir. Halifenin nüfuzunun tenkisi veya bir amil-i dini gibi Türkiye teşkilat-ı siyasiyesinden onun teb’idi bizim fikrimizce, İslam’ın dağılması…demek olacaktır.” Keza, ”Hilafet ve imametin, Öüslüman milletlerin itimad ve hürmetine layık olan bir mevkide vazolunmasını … istirham ederiz.”
3 Mart 1924 günü Urfa vekili Şeyh Saffet Efendi ve elli üç arkadaşının hazırladığı, hilâfetin kaldırılmasıyla ilgili kanun teklifi Meclis’e getirildi.
Teklif okunduktan sonra, halifeliğin kaldırılmasıyla ilgili madde ve hanedan üyelerinin yurt dışına çıkarılmasına dair madde aynen kabul edildi.
Kanun Adı: Hilafetin İlgasına ve Hanedan-ı Osmani’nin Türkiye Cumhuriyeti Memalik-i Haricine Çıkarılmasına Dair Kanun Maddesi
Kanun Numarası: 431
Madde 1:
Halife hal’ edilmiştir. Hilafet Hükûmet ve Cumhuriyet mana ve mefhumunda esasen mündemiç olduğundan Hilafet makamı mülgadır.
Halifeliğin Kaldırılmasının Sonuçları
- Laik yönetim için en önemli adım atıldı. Laik inkılaplar için uygun zemin hazırlandı.
- TBMM’ye baskı yapabilecek kurum kaldırılmış, TBMM otoritesi artmıştır.
- Ulusal Egemenlik pekiştirildi.
- Eski rejim yanlılarının sığınabileceği makam kalmadı.
- Emperyalist güçlerin halifelik üzerinden Türkiye’nin iç işlerine karışmasının önüne geçildi.
- Ümmetçilik toplum anlayışından Milliyetçi toplum anlayışına geçildi.
Not: Halifeliğin kaldırılması; laiklik, cumhuriyetçilik, halkçılık, milliyetçilik ve inkılapçılık ilkeleriyle ilgilidir. İlgili olmadığı tek ilke devletçiliktir.
3 Mart 1924’te Çıkarılan Kanunlar
| Halifeliğin Kaldırılması | * 431 sayılı kanunla halifelik kaldırıldı. |
| Tevhid-i Tedrisat | * 430 sayılı kanun * Eğitim – Öğretimde birlik sağlandı. (Medrese ve Üniversite gibi kültür çatışmaları önlendi.) (Medrese ve Üniversiteler MEB’e bağlandı. Üniversiteye önem verilince herhangi bir yasayla değil zaman içerisinde Medreseler kapandı.) |
| Şeriye ve Evkaf Vekaleti | * 429 sayılı kanunla Şeriye Vekaleti kaldırıldı yerine ”Diyanet İşleri Başkanlığı” kuruldu. Evkaf Vekaleti kaldırıldı yerine ”Vakıflar Genel Müdürlüğü” kuruldu. * Ayrıca ”Şeriye Mahkemeleri” ve Şehülislamlık makamı kaldırıldı. Kadılık ve Mekteb-i Kuzat (Şeriat hukuk okulu) kaldırıldı. |
| Erkan-ı Harbiye-i Umum Vekaleti | * 429 sayılı kanun Ordunun siyasetten ayrılması için yapılmıştır. * Erkan-ı Harbiye-i Umum kaldırıldı yerine ”Genelkurmay Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı” kuruldu. *Askerlik görevini sürdürenlerin mebusluk (milletvekili) yapmaması kararı alındı. Hem subay hem mebus olanlar ikisinden birini tercih etti. |
| Osmanlı Hanedanının Yurtdışına Sürgünü | * 431 sayılı kanunla TBMM hanedanı yurtdışına sürgüne yolladı. * Hanedandan 164 kişi, erkekler 72 saat, kadınlar 10 gün içinde Simplon Ekspresi ile İsviçre’ye gönderildiler. (Bazıları Fransa/Nice’ye gitti.) * Bu durum Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik ve Halkçılık ile ilgilidir. |
Kaynakça:
– TBMM Zabıt Ceridesi, Devre I
– Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi
– Resmî Gazete, 431 Sayılı Kanun
– Atatürk Ansiklopedisi — Halifeliğin Kaldırılması
– Wikipedi — Hilâfetin Kaldırılması, Görsel
Yazar
Dijital Vakanüvis Udagan