Büyük Selçuklu Devleti

Orta Asya bozkırlarından yola çıkıp Aral Gölü kıyılarından Basra Körfezi’ne, Kafkaslar’dan Yemen’e kadar uzanan devasa bir coğrafyaya hükmeden Büyük Selçuklu Devleti, Oğuzların Üç-Ok kolunun, Kınık boyları tarafından 1037 (bazı kaynaklara göre 1040) yılında kurulmuş bir Türk-İslam devletidir. Büyük Selçukluların ilk atası ”Demir Yaylı” lakabıyla tanınan Oğuz Yabgu Devletinde subaşılık yapan Dukak Bey‘dir.

Büyük Selçuklu Devleti Temel Bilgiler

• Mensubu olduğu boy: Oğuzların Üçok kolundan Kınık boyu
• İlk başkent: Nişabur, ardından Rey ve İsfahan
• Resmî dil: Farsça | Ordu dili: Türkçe
• Yönetim biçimi: Mutlak monarşi
• En geniş sınırlara ulaştığı dönem: Sultan Melikşah dönemi
• Yıkılış: 1157, Sultan Sencer’in ölümüyle
• Kapladığı alan: Yaklaşık 3,9 milyon kilometrekare

Selçuk Bey Dönemi

Dukak Bey’in ölümü üzerine subaşılık görevine oğlu Selçuk Bey geçer. Selçuk Bey müslüman olduktan sonra ”Müslüman, kafire vergi vermez.” diyerek Yabgu Devleti ile anlaşmazlığa düşer ve isyan ederek kendi boyu ile güneye yerleşir, Cend şehrini merkez yapar.
Selçuk Bey’in oğlu Mikail’in ölümü üzerine torunları Tuğrul ve Çağrı Beyleri, bizzat Selçuk Bey yetiştirmiştir.

Arslan Yabgu Dönemi

Selçuk Bey’in ölümünden sonra oğlu Arslan Bey, Yabgu unvanını almıştır.
Bu dönemde, Selçuklular Maveraünnehir’de güçlenmeye başlamıştır. Bu güç, Gazneli – Karahanlı ittifakı oluşturmuştur. Bu ittifakla Arslan Yabgu, Gazneli Mahmut tarafından hapsedilip öldürülmüştür.

Tuğrul Ve Çağrı Bey Dönemi

Asıl bağımsızlık Tuğrul ve Çağrı Bey döneminde oldu. Tuğrul Bey ve Çağrı Bey, 10. yüzyılın sonlarında Cend şehrinden batıya göç ederek Horasan bölgesine yöneldiler. 1035’te Nesa yakınlarında dönemin en güçlü devletlerinden Gazneliler’i yenen kardeşler, kısa süre sonra Merv ve Nişabur şehirlerini ele geçirdi.

1040 yılında Gaznelilere karşı kazanılan Dandanakan Savaşı, Selçukluların tarih sahnesine bağımsız bir devlet olarak çıkışının miladı oldu. Gazneli Devleti’nin Horasan’daki gücünede son verildi. Zaferin ardından Çağrı Bey, kardeşi Tuğrul Bey’i hükümdar (toy) ilan etti. Böylece Tuğrul Bey devletin başında, Çağrı Bey’de ordunun başında olarak ülkeyi beraber yönetti.

1048 – Pasinler Savaşı: Selçuklular ile Bizans-Gürcü ittifakı arasında yapılan bu savaş, Selçukluların Anadolu’ya yönelik ilk ciddi askeri başarısıydı. Bu savaşta Gürcü komutan Liparit esir düştü. Tuğrul Bey tarafından iyi ağırlandığı sonra serbest bırakıldığı bilinir. Pasinler Savaşının en önemli kısmı, Anadolunun kilidinin açılması diyebiliriz.

1055 yılında Abbasi Halifesi, Şii Büveyhoğulları’nın baskısından kurtulmak için Tuğrul Bey’den yardım istedi. Tuğrul Bey Bağdat Seferi ile halifeyi bu baskıdan kurtardı; böylece İslam dünyasının siyasi liderliği fiilen Selçuklulara geçti.
Abbasi halifesi (Kaim Biemrillah) bu yardım ile Tuğrul Bey’e ”Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını verdi. Kızı Tuğrul Bey ile evlendi. Tuğrul Bey’in aynı zamanda ”Rükneddin (Dinin direği)” unvanı da vardır.

Sultan Alparslan Dönemi

Çağrı Bey’in oğlu, Türk tarihinin büyük sultanlarından olan Alp Arslan, enerjisi, disiplini, yiğitliği ve adaleti ile bilinir. Tahta geçince ilk işi vezirlik makamına Nizamülmülk’ü getirmek oldu. (Böylece yönetimde İran’lıların gücü oldu.)

Bu dönemde Azerbaycan fethedildi ve Ermeni Vaspuragan Krallığı’na son verildi.

1064 yılında Ani ve Kars Kalesini fetheden Alparslan’a, Halife ”Ebu’l Feth (Fetihlerin Babası)” unvanını vermiştir. Aynı zamanda ”Adudüddevle (Devletin koruyucusu)” unvanına sahiptir.

Nizamülmülk (Ebu Ali Hasan) tarafından Bağdat’ta Nizamiye Medresesi açılmıştır. (Dünyanın ilk üniversite seviyesindeki okulu denir.)

Malazgirt Savaşı (1071): Anadolu’nun Kapıları Açılıyor

26 Ağustos 1071 Cuma günü, Sultan Alparslan liderliğinde Büyük Selçuklu, Romen Diyojen komutasındaki Bizans İmparatorluğunu Malazgirt’te (Muş’un bir ilçesi) karşı karşıya geldi.

Alparslan’ın “Eğer şehit olursam bu beyaz elbise kefenim olsun.” dediği savaşta, Türk’lerin en etkili taktiklerinden hilal taktiği uygulandı. Savaşta, Bizans ordusunun içindeki Peçenekler (Türk’ler), taraf değiştirip Selçukluların tarafına geçti. Bu durum Selçuklular için çok olumlu oldu. Alparslan üstün şekilde yenerek Anadolu’nun Türkler tarafından yurt edinilmesinin önünü açtı. Diğer adı ”Yurtaçan” olan Malazgirt Muharebesi ile;

* Anadolu’nun kapıları Türk’lere açıldı.
* Türk ve İslam dünyasındaki Bizans baskısı azaldı.
* Bizans’ın yardım istemesi ile Haçlı seferleri başladı.
* Türkiye tarihi dönemi böylece başladı.

Savaş sonrasında Sultan Alparslan, Anadoluyu hızlı bir şekilde Türkleştirip – İslamlaştırmak için Kılıç Hakkı vermiştir. Kılıç Hakkı: ”Fethet, fethettiğin yer senindir.” anlayışındadır. Böylece Türkmen beyleri Anadolu içlerine hızla ilerleyerek beylikler kurdu. Bu hak, Anadolu Selçuklu Devleti’nin ve nihayetinde Osmanlı İmparatorluğu’nun temellerini oluşturacaktı.

Detay Bilgi: Savaş bitiminde Romen Diyojen, Selçuklulara esir oldu. Esir düştükten sonra ilk beklenti öldürülmesiydi, ama Alparslan tam tersine Türk töresine ve İslam inancına uygun şekilde ona merhamet gösterdi. Sekiz gün süren esaretin ardından barış antlaşması imzalanıp serbest bırakıldı ama Diyojen yerine çoktan başka biri tahta geçmişti. Bundan sonra ona çok kötü davranıldı, kafese kapatıldı, mil ile kör edildi, en son enfeksiyon kapıp öldü. Alparslan, Diyojen için “Romalıların Allah’ı yoktur” demiştir. Romen Diyojen’in ironik bir sonu oldu; Alparslan onu bağışlamıştı ama kendi tebaası onu affetmedi.

Sultan Melikşah Dönemi

Alparslan’ın 1072’de vefatının ardından oğlu I. Melikşah sultan oldu. Bu dönem, devletin en geniş sınırlarına ulaştığı Selçuklunun en başarılı ve refah içinde olduğu dönemdir. Kudüs, Şam, Kafkasya, Trabzon sahilleri, Diyarbakır, Meyyafarikin (Silvan), Halep ve Urfa fethedilmiştir.

Nizamülmülk gibi önemli devlet adamı da bu dönemde Vezirliğe devam etmiştir. Vezir Nizamülmülk;
– Melikşah’ın atabeyi
– Önemli bir Siyasetname adlı eseri vardır.
– Nizamiye Medreseleri kurmaya devam etmiştir.
– İkta sistemini iyi yönetmiştir. (Tımar sistemine benzer, maaş ödemeden güçlü bir ordunun beslenmesi sağlandı.)

Bu dönemde, İsfahan ve Bağdat’ta gözlemevleri (rasathane) kurulmuştur. Müslüman ve gayrimüslümanların Miladi takvim ve Hicri takvim kullanmasından dolayı çıkan sıkıntılardan dolayı Ömer Hayyam Celali Takvimi hazırladı. Bu dönemde İmam Gazâlî, Kaşgarlı Mahmud ve büyük matematikçi- Rubailerle ünlü şair Ömer Hayyam gibi âlimler devletin himayesinde eser verdi. Melikşah, hac yollarının güvenliğini sağlamak için kuyular açtırmış, ticareti kolaylaştırmak amacıyla bazı vergileri kaldırmıştı; kaynaklara göre gayrimüslim tebaaya karşı da hoşgörülü bir politika izlemiş, Ermeni kiliselerini vergiden muaf tutmuştur.

Bu sırada, Hasan Sabbah’ın liderliğinde Batınilik hareketi başlamıştır.
Batınilik (Haşhaşilik): İslamda Kur’an âyetlerinin görünür anlamlarının dışında, daha derinde gerçek anlamları bulunduğu inancıdır. Yazılanların yorumlanması gereken mecazi oldukları söylenir.

Bu hareket ile Hasan Sabbah, Batıni kişiler sayesinde merkezi Alamut (Kartal Yuvası) Kalesinden Selçuklulardan gizli bilgiler aldığı bilinir. 1092’de Nizamülmülk’ün bir Batıni suikastçı tarafından öldürülmesi ve kısa süre sonra Melikşah’ın ölümü, devlet için bir dönüm noktası oldu.

Büyük Selçuklu Devleti Yıkılış Süreci

Selçuklu, 1092 – 1118 yılları arasında fetret dönemine girmiş. Mahmut, Berkyaruk, Mehmet Tapar ve Sencer arasında taht kavgası olmuştur. Sencer bu kavgayı kazanarak son güclü sultan oldu. 1141’de Karahitaylılarla (Moğol) yapılan Katvan Savaşını kaybetmekle Selçuklunun gücü azaldı. Savaş sonrasında Selçukluda, Müslüman olmayan Türk (yönetimden alınıp İranlılar geldiği için) ve Moğol birliklerinin istilası başladı. 1157 yılında Sencer’in ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti resmen yıkıldı.

Yıkılış Sebepleri:
* Taht Kavgaları
* Hasan Sabbah liderliğindeki Batınilik faaliyetleri
* Abbasi halifesinin faaliyetleri
* Yönetimden alınan Türklerin isyanı
* Merkezi otoritenin korunamaması
* Haçlı seferlerinin olumsuzluğu
* Atabeylerin bağımsızlıklarını ilan etmesi

Büyük Selçuklu Devleti yıkıldıktan sonra birçok Selçuklu ve Atabeylikler kurulmuştur. Onlar:

Kaynaklar:
– Türk Dünyası Ansiklopedisi
– Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti
– Türk Tarih Kurumu, “İlginç Yönleriyle Sultan Melikşah”
– Ali Sevim – Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi
– TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selçuklular”